Và mỗi lần có thông tin giải tỏa, tôi lại thấy xuất hiện một quan niệm khá phổ biến. Đó là nhiều người nghĩ rằng cứ bị thu hồi đất là sẽ được Nhà nước cấp cho một căn nhà mới để ở. Nghe thì hợp lý. Nhưng thực tế lại không hẳn như vậy.
Suất tái định cư từ lâu vẫn là một trong những khái niệm bị hiểu nhầm nhiều nhất trên thị trường bất động sản. Nhiều người hình dung đây giống như một "phần thưởng an ủi" khi phải nhường đất cho quy hoạch. Nhưng bản chất của tái định cư lại gần với một phép tính tài chính hơn là một món quà miễn phí.
Nói đơn giản, Nhà nước đền bù phần đất bị thu hồi, sau đó người dân dùng chính khoản tiền đó để thanh toán cho căn hộ hoặc lô đất tái định cư được bố trí. Tiền đi một vòng rồi quay lại.
Ví dụ một gia đình có 50m² đất bị thu hồi với giá đền bù 60 triệu đồng/m². Tổng số tiền nhận được là khoảng 3 tỷ đồng. Sau đó gia đình được bố trí một suất tái định cư rộng 60m² với đơn giá tính tiền 45 triệu đồng/m². Tổng giá trị căn hộ là khoảng 2,7 tỷ đồng. Sau khi đối trừ, gia đình nhận lại phần chênh lệch khoảng 300 triệu đồng.
Đọc đến đây nhiều người sẽ nghĩ: "Ơ thế là vẫn có lợi mà?" Đúng. Trên giấy tờ có thể là như vậy. Nhưng cuộc sống chưa bao giờ chỉ là những con số cộng trừ. Vấn đề là sau khi chuyển đi, rất nhiều gia đình phải đối mặt với những khoản chi phí mà bảng tính đền bù không thể hiện hết được.
Chi phí sửa sang nơi ở mới. Chi phí di chuyển. Chi phí thay đổi môi trường sống. Chi phí đi lại. Chi phí kinh doanh nếu trước đây đang buôn bán tại nhà. Thậm chí cả những chi phí vô hình không thể quy đổi thành tiền.
Ví dụ như việc con phải chuyển trường. Bố mẹ già phải làm quen với môi trường mới. Khách quen mất dần nếu gia đình kinh doanh nhỏ lẻ. Hay đơn giản là việc rời xa nơi mình đã sống vài chục năm. Nhiều người nhìn vào giá trị đền bù vài tỷ đồng rồi nghĩ người dân đang được hưởng lợi.
Nhưng thử đặt mình vào vị trí một gia đình sống ở đó 30-40 năm mới thấy câu chuyện phức tạp hơn nhiều. Bởi có những thứ trên đời không có giá niêm yết. Đó là mối quan hệ với hàng xóm. Là thói quen sinh hoạt. Là quán ăn đầu ngõ. Là công việc mưu sinh mỗi ngày. Là những ký ức mà cả gia đình đã tích góp suốt mấy chục năm.
Đặc biệt, không phải cứ bị thu hồi đất là sẽ được bố trí tái định cư. Đây là điểm rất nhiều người vẫn đang hiểu sai.
Thông thường, người dân phải đáp ứng các điều kiện nhất định như có đất ở hợp pháp, bị thu hồi toàn bộ hoặc phần diện tích còn lại không đủ điều kiện để ở, đồng thời phải đáp ứng các tiêu chí xét duyệt theo quy định.
Có những trường hợp chỉ được nhận tiền đền bù mà không được bố trí suất tái định cư. Nghĩa là không phải ai bị giải tỏa cũng có lựa chọn giữa nhận tiền hay nhận nhà.
Nhưng nhìn nhiều gia đình nằm trong diện quy hoạch tôi nhận ra điều người dân quan tâm nhất trước mỗi dự án giải phóng mặt bằng không phải là "được đền bù bao nhiêu tiền". Mà là câu hỏi khó hơn rất nhiều: "Sau ngày chuyển đi, cuộc sống của mình sẽ ra sao?"
Thực tế, một phương án đền bù được xem là thành công không phải khi người dân nhận được số tiền lớn. Mà là khi chất lượng cuộc sống sau tái định cư ít nhất phải tương đương hoặc tốt hơn nơi ở cũ.
Bởi nếu nhận được căn hộ mới đẹp hơn nhưng công việc bị ảnh hưởng, thu nhập giảm sút, con cái học hành khó khăn hơn thì bài toán đó chưa chắc đã là một kết quả tốt.
Quy hoạch đô thị là điều cần thiết. Không ai phủ nhận việc mở đường, xây dựng hạ tầng hay chỉnh trang đô thị sẽ giúp thành phố phát triển hơn. Nhưng mỗi con đường mới được mở ra thường đi kèm với những sự thay đổi rất lớn trong cuộc đời của hàng trăm, thậm chí hàng nghìn hộ dân.
Người ngoài nhìn thấy một tuyến đường rộng hơn. Người trong cuộc lại đang trải qua một cuộc chuyển nhà lớn nhất đời mình. Có lẽ vì vậy mà khi nói về tái định cư, điều quan trọng nhất không chỉ là mức giá đền bù. Mà là khả năng giúp người dân tái tạo lại cuộc sống sau khi phải rời khỏi nơi họ đã gắn bó suốt nhiều năm.
Bởi suy cho cùng, ngôi nhà không đơn thuần là một tài sản. Nó là nơi chứa cả cuộc đời của một con người. Và đó mới là điều khiến mọi câu chuyện tái định cư luôn nhạy cảm hơn những phép tính tài chính thông thường.
Nếu một ngày rơi vào diện giải tỏa, bạn sẽ chọn nhận tiền hay nhận suất tái định cư?